مالیات مرزی کربن اتحادیهٔ اروپا، که با نام «سازوکار تعدیل مرزی کربن» (Carbon Border Adjustment Mechanism یا CBAM) شناخته میشود، از کالاهای کربنبر وارداتی مثل فولاد به نسبت آلایندگی تولیدشان هزینه میگیرد. پژوهشی که ۹ سپتامبر ۲۰۲۶ (۱۸ شهریور ۱۴۰۵) در مجلهٔ Communications Earth & Environment منتشر شد، بررسی کرده است که این سازوکار تا سال ۲۰۳۵ چه هزینهای برای صادرکنندگان فولاد خاورمیانه و شمال آفریقا دارد و چگونه میتوان آن را کم کرد. این موضوع برای ایران هم که صادرکنندهٔ فولاد در همین منطقه است، اهمیت دارد.
توجه: این خلاصه بر اساس چکیدهٔ منتشرشدهٔ مقاله تهیه شده است؛ جزئیات روش و اعداد تکمیلی در متن کامل مقاله آمده است.
مشخصات مقالهٔ اصلی
- عنوان اصلی: Decarbonization reduces carbon border costs for Middle East and North African steel exporters
- نویسندگان: Abdullah Demir، Ali Ersin Dinçer، N. Nergiz Dinçer و Ayça Tekin-Koru (دانشگاه عبدالله گل و دانشگاه TED، ترکیه)
- مجله: Communications Earth & Environment
- ناشر: Springer Nature (Nature Portfolio)
- تاریخ انتشار آنلاین: ۹ سپتامبر ۲۰۲۶
- DOI: 10.1038/s43247-026-04023-8
- دسترسی: دسترسی آزاد (Open Access) با مجوز CC BY-NC-ND 4.0
پژوهشگران به دنبال پاسخ چه سؤالی بودند؟
پرسش اصلی این است که صادرکنندگان فولاد خاورمیانه و شمال آفریقا تا سال ۲۰۳۵ چقدر در برابر سازوکار مرزی کربن اروپا آسیبپذیرند، و چهار عامل چگونه این آسیبپذیری را کم یا زیاد میکنند: قیمت کربن، واکنش صادرات، مسیرهای تولید پاکتر و گذار بخش برق هر کشور به منابع کمکربن.
روش پژوهش
نویسندگان دادههای انتشار در طول چرخهٔ عمر (Life-Cycle Emissions) فولاد را با مجموعهای از سناریوها ترکیب کردهاند. این سناریوها چهار محور دارند:
- قیمتگذاری کربن: سطوح مختلف قیمت کربن در اروپا
- تجارت: تغییر حجم صادرات به اروپا
- فناوری: میزان بهکارگیری مسیرهای تولید پاکتر فولاد
- برق: سرعت کربنزدایی شبکهٔ برق هر کشور
یافتههای اصلی
- تقریباً دو برابر شدن هزینه: با قیمت بالای کربن، بدهی کربنی منطقه تا سال ۲۰۳۵ تقریباً دو برابر میشود.
- کاهش صادرات راهحل کاملی نیست: صادرات کمتر پرداختهای کربنی را کم میکند، اما درآمد صادراتی را هم کاهش میدهد.
- کربنزدایی بلندپروازانه اثر بزرگی دارد: در مقایسه با سناریوی ادامهٔ وضع موجود، بدهی کربنی را تا ۵۶ درصد پایین میآورد.
- راه کاهش هزینه در هر کشور متفاوت است: در مصر و مراکش برق پاکتر مهمترین عامل است؛ در الجزایر و ترکیه هم اصلاح شبکهٔ برق و هم نوسازی تولید هر دو اهمیت دارند.
- مقایسهٔ کشورها: ترکیه بیشترین آسیبپذیری مطلق را دارد، مصر بیشترین وابستگی را به بازار اروپا، و عربستان سعودی بالاترین ریسک ناشی از تولید کربنبر.
این یافتهها برای صنعت فولاد و ساختمان ایران چه معنایی دارد؟
نام ایران در چکیدهٔ مقاله نیامده است، پس نمیتوان نتایج عددی آن را مستقیم به ایران تعمیم داد. اما منطق پژوهش برای هر صادرکنندهٔ فولاد در منطقه صدق میکند: هزینهٔ کربنی صادرات به اروپا فقط به فناوری تولید بستگی ندارد، بلکه به شدت کربن برق مصرفی و ترکیب بازارهای صادراتی هم وابسته است.
- تولیدکنندگان: شدت انتشار هر تن محصول، شامل برق مصرفی، به یک شاخص رقابتی تبدیل میشود.
- صادرکنندگان: کاهش صادرات به اروپا هزینهٔ کربن را کم میکند، ولی به گفتهٔ پژوهش هزینهٔ درآمدی دارد. تنوع بازار صادراتی و مستندسازی انتشار هر دو اهمیت پیدا میکنند.
- سیاستگذاران: یافتهٔ «نقش برق پاک» نشان میدهد کربنزدایی شبکهٔ برق مستقیماً بر رقابتپذیری فولاد صادراتی اثر میگذارد.
محدودیتهای پژوهش
- این خلاصه فقط بر اساس چکیده است؛ فرضهای دقیق قیمت کربن، شدت انتشار هر مسیر تولید و فهرست کامل کشورها در متن کامل آمده است.
- نتایج بر پایهٔ سناریو هستند و پیشبینی قطعی آینده نیستند.
- کشورهایی که در چکیده نام برده شدهاند مصر، مراکش، الجزایر، ترکیه و عربستان سعودیاند و ایران در آنها نیست.
جمعبندی و نظر آهنسل
یافتههای این پژوهش از آن نویسندگان است. آنچه در ادامه میآید برداشت تحریریهٔ آهنسل است، نه ادعای مقاله.
از نگاه آهنسل، بخش بزرگی از فولاد ایران از مسیر احیای مستقیم با گاز طبیعی و کورهٔ قوس الکتریکی (DRI-EAF) تولید میشود. این مسیر معمولاً کمکربنتر از مسیر کورهٔ بلند است، اما همانطور که این مقاله برای کشورهای همسایه نشان میدهد، کربن برق مصرفی میتواند بخش مهمی از هزینهٔ کربنی را تعیین کند. اگر صادرات فولاد ایران به بازارهای مشمول قوانین مرزی کربن در دستور کار باشد، اندازهگیری و مستندسازی انتشار هر تن محصول از همین حالا ارزش دارد. برای آشنایی با محصولات فولادی، قیمت ورق و قیمت میلگرد را هم ببینید.